Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Żuraw

Żuraw Grus grus - duży ptak z rodziny żurawiowatych zamieszkujący północną i środkową część Eurazji. Zimuje na Półwyspie Iberyjskim, w Afryce Północnej i zachodniej Azji. W Polsce ptak lęgowy niżu (kilka tysięcy par). Warmię i Mazury zasiedla 30 proc. populacji lęgowej Polski.

Sylwetka wysmukła, wyprostowana. Większy od bociana, o popielatym upierzeniu, końcówki skrzydeł czarne. Charakterystyczną ozdobą jest ogon utworzony z wydłużonych, pokarbowanych lotek, zwisających w kształcie pióropusza. Górna część głowy koloru karminowego, boki białe, czoło i przód długiej szyi czarne. Podczas przelotów stada lecą w kluczach i wydają głośny "klangor", przypominający głos trąbki, słyszalny w promieniu kilku kilometrów. W locie wyciąga szyję i nogi podobnie jak bocian; powolne, majestatyczne uderzenia skrzydeł. Przy poruszaniu się po powierzchni ziemi ruchy płynne, powolne. Bardzo płochliwy i czujny.

Długość ciała średnio 140 cm, rozpiętość skrzydeł do 240 cm, a masa ciała 5-6 kg/

Preferowane siedliska to rozległe bagna, torfowiska, wrzosowiska, nad jeziorami i starorzeczami, w oddaleniu od siedzib ludzkich, ale żeruje także na łąkach i polach uprawnych. Żurawie są wszystkożerne: gryzonie, różne nasiona, owady. Gniazdo buduje na zawsze na ziemi, z bezładnie ułożonego materiału w postaci zbutwiałych roślin, o średnicy ok. 80 cm. Składa jaja (zwykle 2 silnie wydłużone, o tle szarozielonym lub szarożółtym) w połowie kwietnia. Jaja są wysiadywane przez oboje rodziców około 30 dni. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 2 miesiącach.

Żuraw jest objęty ochroną gatunkową i jest ujęty w Dyrektywie Ptasiej. W Polsce chroniony od 1949 roku.

Od wielu lat obserwuje się wzrost liczebności gatunku, nie tylko w Polsce ale i Europie. Dotyczy to zarówno populacji lęgowej jak i migrującej. Populacja tego gatunku z 700-900 par w latach 1970-1980 wzrosła do ponad 10 tysięcy na początku XXI wieku. Następuje również ekspansja żurawi na nowe do tej pory niezasiedlone tereny, co powoduje konflikty (straty w uprawach powodowane przez żerujące ptaki) i wzrost zagrożenia dla populacji.

Od wielu lat obserwuje się wzrost liczebności gatunku, nie tylko w Polsce ale i Europie. Dotyczy to zarówno populacji lęgowej jak i migrującej. W latach 2001-2006 wzrost liczby par lęgowych oceniano na 5% rocznie. Następuje również ekspansja żurawi na nowe do tej pory niezasiedlone tereny.

Sytuacja ta powoduje konflikty społeczne (straty w uprawach powodowane przez żerujące ptaki) i wzrost zagrożenia dla populacji związanego z nielegalnymi działami rolników. Dlatego też konieczne jest opracowanie strategii ochrony żurawia, której jednym z celów będzie opracowanie działań łagodzących konflikty.

Stanowiska lęgowe żurawi są mniej narażone na zmiany środowiskowe i antropopresję, ze względu na to, że występują głównie na terenach śródleśnych mokradeł i bagien w znacznej większości będących w zarządzie Lasów Państwowych. Ponadto żurawie wykazują dużą plastyczność w wyborze miejsca do lęgów. Coraz częściej jednak ptaki te zakładają gniazda w pobliżu osad ludzkich w śródpolnych oczkach wodnych. Miejsca te narażone na degradację ze względu na intensyfikację rolnictwa, osuszanie śródpolnych mokradeł, wycinkę drzew i krzewów.

Wraz ze wzrostem populacji żurawia wzrasta liczba ptaków w okresie przelotów wiosennych jak i jesiennych. Od połowy marca do końca kwietnia, a także od połowy sierpnia do połowy października na tradycyjnych, często istniejących od lat, noclegowiskach gromadzą się zarówno ptaki lęgowe, koczujące jak i wędrowne. Miejsca tradycyjnego gromadzenia się żurawi odgrywają bardzo ważną rolę zarówno dla populacji miejscowych, jak i wędrownych. Oprócz bezpiecznego nocowania są one punktami tworzenia się jesiennych zgrupowań miejscowych populacji, jak i miejscami odpoczynku i centrami dłuższego pobytu ptaków wędrownych. Ponieważ noclegowiska żurawi obejmują z reguły biotopy bagienne i podmokłe ich zachowanie związane jest z czynną ochroną terenów podmokłych, ważnych dla wielu innych gatunków zwierząt i roślin.

Istotnym zagrożeniem jest obniżanie się poziomu wody. Zagrożenia te to m.in. sukcesja drzew i krzewów (uniemożliwia ptakom lądowanie oraz ogranicza widoczność i, w konsekwencji, bezpieczeństwo ptaków), zaniechanie lub zmiana rolniczego użytkowania (odłogowanie gruntów) oraz zabudowa terenu (działki letniskowe), co wpływa na niszczenie linii brzegowej noclegowiska lub płoszenie ptaków. Zmiany zachodzą zarówno na żerowiskach, noclegowiskach i miejscach stanowiących ostoje lęgowe. Skutkiem tego znane od lat noclegowiska ulegają rozproszeniu lub ptaki koncentrują się w zupełnie innych miejscach. Zdarza się również, że wędrujące ptaki w ogóle nie zatrzymują się w trakcie migracji.

Ze względu na wymienione powyżej zagrożenia konieczne jest opracowanie strategii ochrony żurawia, szczególnie dla zmniejszenia presji tego gatunku na tereny rolnicze.