Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Kormoran

Kormoran czarny Phalacrocorax carbo, w Polsce podgatunek Phalacrocorax carbo sinensis - obecnie lęgowy w większości krajów Europy - na Wyspach Brytyjskich i od Francji przez Szwajcarię po północne Włochy oraz we wszystkich pozostałych krajach europejskich na wschód (w tym w Polsce), dalej po Chiny; reliktowa populacja na Sardynii. Obecnie stale rozszerza zasięg w Europie.

Brak dymorfizmu płciowego w upierzeniu, jednak samce są większe od samic. Czarny z metalicznym połyskiem, w szacie godowej policzki białe, na głowie delikatny czub i biała plama na udzie (brak jej w upierzeniu spoczynkowym). Młodociane osobniki są ciemnobrązowe, brzuch bywa zupełnie biały. Długość ciała ok. 80-90 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 130 cm, masa ciała ok. 1,6-2,5 kg.

Gnieździ się kolonijnie, nierzadko ponad 1000 gniazd w kolonii (największa kolonia w Kątach Rybackich – 11,5 tys. par), głównie na drzewach, czasem na krzewach i rzadko w trzcinach. Gniazdo duże z luźno ułożonych gałęzi. Na wybrzeżach morskich może budować gniazda bezpośrednio na ziemi (np. na Wyspie Kamiennej na Jez. Gardno), wtedy za budulec służą też glony i inne rośliny wodne. Wyprowadza jeden lęg w roku, składając zwykle 3 do 4 jaj. Jaja wysiadywane są przez okres 24 do 30 dni, wychowywanie piskląt trwa 5-6 tygodni, początek godów przypada na luty- marzec, w zależności od pogody i dostępności pokarmu, pierwsze jaja w Polsce pojawiają się najczęściej w połowie marca.

Kormoran objęty jest ochroną gatunkową częściową, z wyjątkiem występującego na terenie stawów rybnych uznanych za obręby hodowlane.

Pokarm stanowią ryby chwytane pod wodą. Sprawność kormoranów jako wodnych drapieżników jest bardzo duża, gdyż ich upierzenie nasiąka wodą, co minimalizuje siłę wyporu. Napęd pod wodą stanowią płetwy powstałe z połączenia błoną pławną 4 palców stóp.

W ostatnich trzydziestu latach odnotowano szybki i znaczny wzrost liczebności różnych gatunków kormoranów w Europie i na świecie. Europejska populacja podgatunku sinensis zwiększyła swoją liczebność z kilkunastu tysięcy par w 1980 do ok. 200 000 par (i ok. 600 000 zimujących ptaków) w 2006 r. Nie są znane wszystkie czynniki, które wywołały wzrost populacji kormoranów na całym świecie, ale faktem jest, że to właśnie te ptaki stały się głównymi beneficjantami zmian w ekosystemach wodnych. Najważniejszym czynnikiem odpowiedzialnym za wzrost liczby kormoranów wydaje się być zwiększanie się dostępności pokarmu wywołane eutrofizacją wód i rybacką działalnością człowieka. Dodatkowo na początku lat 1970-tych ustąpić musiały jakieś czynniki wcześniej redukujące liczebność tych ptaków. Do najbardziej prawdopodobnych należą: wprowadzenie prawnej ochrony kormoranów i zaniechanie stosowania pestycydów w rolnictwie. W pierwszej fazie wzrostu europejskiej populacji sinensis najwięcej par lęgowych przybyło w Holandii i Danii. Także w krajach położonych nad Bałtykiem rozpoczął się gwałtowny wzrost liczebności populacji lęgowej kormorana. Szczególnie dobrze widać to na przykładzie kolonii kormoranów położonej na Mierzei Wiślanej w Kątach Rybackich w bezpośrednim sąsiedztwie Zatoki Gdańskiej. W ostatnich kilkunastu latach kolonia ta stale zwiększała swoją liczebność aż do osiągnięcia wielkości ponad 11,5 tys. par w 2004 r. Jest to największa opisana w literaturze kolonia tych ptaków w Europie W latach 2001-2004 naukowcy z kilkudziesięciu krajów Europy w ramach Piątego Ramowego Programu Naukowego UE zainicjowali projekt o nazwie „Reducing the Conflict between Cormorants and Fisheries on a pan-European Scale (REDCAFE)”. Program skupiał ponad 50 naukowców – ornitologów, ichtiologów i socjologów i miał na celu zdiagnozowanie problemów społecznych jakie wzrost liczebności kormoranów wywołał w Europie. Poszukiwano też przykładów skutecznych działań zmniejszających napięcia społeczne. Wymiernym efektem tego projektu są dwa opracowania (REDCAFE 2002 i 2004). Od roku 2004 współpraca naukowców kontynuowana jest jako sieć współpracy naukowo-technicznej i finansowana przez biuro COST (European Cooperation in the field of Scientific and Technical Research) – jako Akcja 635 „INTERCAFE: Conserving biodiversity – interdisciplinary initiative to reduce pan-European cormorant-fisheries conflicts”. Jednym z założeń tego projektu jest diagnoza wywiedziona z projektu REDCAFE, iż większość konfliktów wywoływana jest niezrozumieniem i brakiem podstawowych informacji o kormoranach w społecznościach czujących się pokrzywdzonymi przez te ptaki. Stąd istnieje konieczność gromadzenia rzetelnych informacji na temat kormoranów, ich liczebności, rozmieszczenia, zwyczajów i ich ofiar oraz potrzeba zmiany stosunku do tego gatunku.

Ponieważ w Polsce nie są w żaden sposób zbierane dane o kormoranach – nie są monitorowane kolonie kormoranów ani pozalęgowe koncentracje (brak liczeń), więc nie jest znana liczebność tych ptaków w Polsce. Także w Polsce wybuchają konflikty wywoływane obecnością kormoranów i znajdują one szeroki społeczny odzew – jak np. sprawa nielegalnego zniszczenia kolonii tych ptaków w Rezerwacie „Jeziorsko” w 2005 r. Zmieniany jest status ochronny tego gatunku i dyskutowana sensowność istnienia jakiejkolwiek ochrony gatunkowej kormorana. Odstrzeliwane są bez kontroli kormorany na stawach hodowlanych uznanych za obręby rybackie (sprawa przeciwko Polsce jest w Europejskim Trybunale Sprawiedliwości), ale i wydawane są zgody na odstrzał i płoszenie kormoranów poza stawami hodowlanymi. Dzieje się to wszystko przy braku rzetelnych informacji, a większość podnoszonych publicznie kwestii jest zwykłą publicystyką obliczona na wywołanie społecznego efektu a nie rzeczywiste zdiagnozowanie problemu.

Przygotowanie planu zarządzania populacją kormorana ma na celu poznanie podstawowych parametrów krajowej populacji, weryfikację deklarowanych szkód w warunkach różnych typów ekosystemów naturalnych i stawów hodowlanych, a następnie przedstawienie wniosków i zaleceń działań mających na celu maksymalne obniżenie szkód gospodarczych przy ograniczonej ingerencji w naturalne procesy przyrodnicze.

Podsumowując zwiększająca się liczba kormoranów wywołująca wzrost nielegalnych i legalnych akcji przeciwko tym ptakom, brak wiarygodnych danych dotyczących populacji kormorana w Polsce i wielkości szkód powoduje koniecznośc przygotowania planu gospodarowania populacją. Powodem jest również udział strony polskiej w projektach REDCAFE i INTERCAFE (liczenia lęgowych kormoranów w 2006, zimujących ptaków w 2003, analiza konfliktów). Plan zarządzania populacją kormorana przygotowano dla Szwajcarii. Okazały się one bardzo skuteczne w łagodzeniu konfliktów. Działania polegające jedynie na odstrzałach na dużą skalę (Bawaria, Francja) nie prowadzą do zmniejszenia się lokalnie liczby kormoranów ani obniżenia poziomu konfliktów.