Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Niedźwiedź

Niedźwiedź brunatny Ursus arctos należy do rodziny niedźwiedziowatych. Samiec jest większy od samicy i może osiągać 280 cm długości przy masie około 400-500 kg. Zamieszkiwał pierwotnie całą Europę, obecnie w południowo-zachodniej Europie wytępiony (podjęta została próba reintrodukcji w Pirenejach). Występuje w niedostępnych lasach górskich, w Eurazji i Ameryce Północnej, aż do północnego Meksyku. Żywi się nasionami, owocami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, chętnie zjada miód; z braku produktów naturalnych może wyrządzać znaczne szkody wśród bydła i zwierzyny. Na człowieka napada tylko drażniony lub zachęcony, np. przez karmienie. Na zimę przygotowuje sobie legowisko zwane gawrą i zapada w sen zimowy, z którego od czasu do czasu może się budzić. Żyje samotnie, tylko w okresie godowym w parach. W zimie samica rodzi zwykle 2—3 młodych, którymi opiekuje się aż do następnego miotu. Samica z młodymi bywa szczególnie niebezpieczna.

Niedźwiedź oswaja się łatwo, aczkolwiek nawet obłaskawiony bywa niebezpieczny (nawet dla swych opiekunów). W XVI- i XVII-wiecznej Polsce organizowano szkoły dla niedźwiedzi (akademia smorgońska), a pokazy wykonywanych przez nie sztuczek gromadziły tłumy. Ostatniego niedźwiedzia w Polsce centralnej zabito pod koniec XVII w. w lasach Bedońskich.

Populacja niedźwiedzia w Polsce liczy około 100 osobników. Zajmuje obszar gór południowej Polski.

Nakładanie się niszy pokarmowych niedźwiedzia i człowieka powodowało stały i w różny sposób wyrażony konflikt tych dwóch gatunków. Przez stulecia był to gatunek uznawany za szkodnika i tępiony wszelkimi sposobami. Właśnie taka relacja człowieka, oprócz wylesień i nadmiernych polowań stało się przyczyną, że gatunek ten wyginął na ogromnych obszarach półkuli północnej. Współcześnie w wielu krajach Europy, w tym również w Polsce, ograniczone zostały polowania na niedźwiedzie, a gatunek ten objęty został całkowitą ochroną. Dopiero niedawno stwierdzono, że utrzymanie tego gatunku, w warunkach wysokiego zaludnienia i rozwoju cywilizacji, wymaga tworzenia planów jego ochrony, których integralną częścią jest ograniczanie szkód i likwidowanie sytuacji konfliktowych. Działania takie, choć bywają trudne i czasochłonne są realizowane zarówno w interesie ludzi jak i niedźwiedzi. Synantropizacja, spadek jakości siedlisk oraz brak korytarzy ekologicznych są głównymi przyczynami braku wzrostu, czasem nawet spadku liczebności niedźwiedzi w Polsce, nie bez znaczenia jest również coroczny odstrzał osobników tego gatunku w krajach przygranicznych, a przede wszystkim na Słowacji. Bez stworzenia spójnego programu działań dla całego obszaru występowania tego drapieżnika istnieje duże prawdopodobieństwo ekstynkcji populacji krajowej.

Całkowita liczba niedźwiedzi w Polsce oceniana jest na około 100 osobników, a zasięg występowania jest niewielki, ograniczony do południowej części kraju. Poważnym problemem tego gatunku jest utrata siedlisk i fragmentacja zasięgu oraz ograniczenie zasobów pokarmowych dla niedźwiedzia. Tworzone przez człowieka bariery (np. drogi, osiedla) oraz narastająca ekspansja ludzi na tereny zamieszkałe przez niedźwiedzia powoduje zagrożenie dla gatunku i narastanie konfliktów. Konfliktu (ataki, szkody w pasiekach, zwierzętach gospodarskich) będą najprawdopodobniej narastać. Powstanie planu jest konieczne, aby przeciwdziałać negatywnym wpływom rozwoju populacji ludzkiej na niedźwiedzia. Przygotowany dla kraju plan ochrony niedźwiedzia musi mieć charakter międzynarodowy - transgraniczny ze względu na zasięg występowania gatunku. Istotne jest, że niedźwiedź jako gatunek zapadający w zimowy sen, może być bardzo podatny na zmiany klimatu.