Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Infrastruktura i Środowisko oraz Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Ryś

Ryś eurazjatycki Lynx lynx należący do rodziny kotów. Zasięg występowania obejmuje obszar Eurazji od wschodniej i północnej Europy po Daleki Wschód Azji, z wyłączeniem rejonów tropikalnych. Na terytorium Polski drapieżnik ten zamieszkuje tylko niektóre lasy na północnym wschodzie (Puszcza Białowieska, Knyszyńska, Augustowska, a także Roztocze, Puszcza Borecka i Romincka) oraz Karpaty. W wyniku reintrodukcji zostały utworzone populacje w Puszczy Kampinoskiej oraz Piskiej. Całkowita liczebność gatunku w Polsce jest oceniana na około 200 osobników.

Występowanie rysia w Europie ograniczone jest do kompleksów leśnych, a otwarte obszary użytkowane przez człowieka stanowią dla nich istotną barierę. Istotną rolę w biologii tych kotów odgrywa struktura zamieszkiwanych przez nie lasów. Drapieżniki te preferują środowiska o dużym zróżnicowaniu gęstości drzewostanu, podszytu, występowaniem martwych drzew, wykrotów, zakrzaczeń, młodników oraz śródleśnych polan. Podstawowym pokarmem tego drapieżnika są dzikie ssaki kopytne, przede wszystkim sarna (ok. 60-70% wszystkich ofiar) i jeleń (20-30%). Liczna populacja rysi może istotnie ograniczać liczebność saren, a w nieco mniejszym stopniu wpływać na zagęszczenia jeleni.

Areały osobnicze rysia są bardzo duże, wynoszą średnio 130 km2 (samica) i 250 km2 (samiec) (Schmidt i in. 1997). Skuteczna ochrona tego gatunku musi uwzględniać tereny lasów gospodarczych. Szacuje się, że maksymalne zagęszczenie rysia to ok. 3 dorosłe osobniki na/100 km2. Rysie prowadzą samotny tryb życia i są aktywne najczęściej w nocy. Samce spotykają się z samicami tylko na okres rui, która przypada na luty-marzec. Młode pozostają z matką przez około 10 miesięcy w roku aż do następnej rui.

Ryś jest w Polsce gatunkiem chronionym od roku 1995. Na obszarze Europy gatunek ten należy do zwierząt chronionych Konwencją Berneńską (Załącznik III). Jest on także objęty Dyrektywą Siedliskową Unii Europejskiej (załączniki II i IV) oraz stanowi jeden z gatunków wskaźnikowych dla typowania obszarów proponowanych do objęcia ochroną przez Unię Europejską w ramach sieci NATURA 2000.

Stan populacji rysia w Europie jest obecnie oceniany ogólnie jako stabilny. Dotyczy to zwłaszcza populacji zamieszkujących półwysep Skandynawski, Finlandię oraz kraje Bałtyckie, gdzie zasięg gatunku wykazuje lokalnie tendencję do rozszerzania się, a liczebność utrzymuje się na stałym poziomie lub nawet okresowo wzrasta, pomimo stałego pozyskania łowieckiego. W krajach tych w dwudziestym wieku nastąpiła spektakularna odbudowa populacji rysia – gdy w latach 1950. drapieżniki te uległy prawie całkowitej eksterminacji, to obecnie zasięg ich występowania zajmuje większą część obszarów poszczególnych krajów. Podobnie, w środkowej i zachodniej Europie dokonano udanych reintrodukcji rysia, w wyniku których gatunek ten wzrósł liczebnie i rozprzestrzenił się na sąsiednie tereny. Według IUCN sytuacja gatunku jest oceniana ostrożnie i w kolejnych wydaniach światowej Czerwonej Listy Zagrożonych Gatunków status populacji rysia eurazjatyckiego został zmieniony z Least Concern (najmniej niepokojący) w roku 1996 na Near Threatened (prawie zagrożony) w roku 2002. Przyczyną tej zmiany była rosnąca degradacja środowiska i ubożenie bazy pokarmowej powodujące tendencję spadkową populacji w części zasięgu gatunku. Dotyczy to między innymi krajów na zachodnim skraju występowania gatunku: Polska, Białoruś, Litwa, a także populacji Bałkańskiej.

Stan populacji rysia na obszarze Polski nie jest tak stabilny jak w północnej części jego zasięgu. Głównym symptomem jest zmniejszenie się w ciągu ostatnich dwudziestu lat areału rysia w północno-wschodniej Polsce. Jest to związane z wytępieniem w połowie lat 80. tych drapieżników na terenie Puszczy Piskiej i Puszczy Nidzickiej.. Chociaż bezpośrednią przyczyną zaniku tych populacji było nadmierne pozyskanie łowieckie, to powody braku jej spontanicznej odbudowy po zaprzestaniu polowań są prawdopodobnie bardziej złożone. Główną przyczyną jest odizolowanie tamtych lasów od pozostałych obszarów, gdzie występują rysie przez rozległe tereny nieleśne, co utrudnia naturalną rekolonizację tych rejonów. Istotną rolę mogą również odgrywać czynniki demograficzne (niskie zagęszczenie populacji, wolne tempo rozrodu), środowiskowe i pokarmowe. Stan populacji rysia w Polsce od roku 2000 nie uległ istotnym zmianom, ale liczebność jego populacji w całym kraju utrzymuje się na niskim poziomie (około 200 osobników). Brak naturalnej ekspansji tych drapieżników (w odróżnieniu od populacji z północnej Europy) świadczy o jej słabych zdolnościach regeneracyjnych. Bardzo niekorzystnym zjawiskiem z punktu widzenia zachowania istniejących populacji rysia i ewentualnej jej odbudowy na zajmowanych wcześniej obszarach jest brak połączeń między poszczególnymi kompleksami leśnymi. Obszary występowania rysia w Polsce są zatem podzielone na małe, izolowane od siebie fragmenty, co z jednej strony nie sprzyja trwałemu istnieniu tego gatunku, a z drugiej uniemożliwia dalszą ekspansję tych drapieżników i rozszerzenie areału jego występowania.

Głównym zagrożeniem populacji rysia w Polsce, a jednocześnie zasadniczą przyczyną zmniejszania się jej liczebności jest fragmentacja środowiska leśnego, kłusownictwo oraz ograniczanie bazy pokarmowej. Fragmentacja środowiska dotyczy głównie obszaru północno-wschodniej Polski, gdzie odpowiednie dla rysi tereny leśne rozmieszczone są wyspowo, co utrudnia bądź uniemożliwia migracje zwierząt i łączność poszczególnych subpopulacji. Dodatkowo negatywny wpływ fragmentacji jest pogłębiany przez rosnące natężenie ruchu samochodowego, oraz niewielka liczba przejść dla dużych drapieżników. Coraz bardziej poważnym zagrożeniem jest rozwój sieci dróg szybkiego ruchu. Warunkiem trwałości występowania rysia w Polsce jest z jednej strony stałe połączenie z populacjami zamieszkującymi sąsiednie kraje (Białoruś, Litwa, Słowacja i Ukraina), a z drugiej zapewnienie ciągłości odpowiednich dla rysia środowisk na terenie naszego kraju, co oznacza utrzymanie istniejących i ewentualne tworzenie nowych korytarzy migracyjnych.

Dotychczasowa bierna ochrona polegająca na wstrzymaniu polowań na rysia nie dała oczekiwanego rezultatu – populacja tych drapieżników nie jest w stanie się odbudować na terenach, gdzie została wytępiona w latach 1980. Obszar występowania rysia w Polsce jest niewielki, jego krajowa populacja charakteryzuje się niską liczebnością i jest rozbita na kilka izolowanych fragmentów – taka sytuacja nie gwarantuje trwałości istnienia gatunku w Polsce. Liczebność populacji rysia w Puszczy Białowieskiej uległa zmniejszeniu o około 40% z powodu ograniczonej dostępności bazy pokarmowej, choć był to okres obowiązywania ochrony gatunkowej.

Bez powstania ogólnopolskiego programu ochrony rysia, jego populacja, zwłaszcza nizinna jest narażona na szybkie wyginięcie.